भटाळा-मोवाडचा प्रागैतिहासिक वारसा खाणकामाच्या विळख्यात; उच्च न्यायालयीन समितीकडून प्रत्यक्ष पाहणी*

*भटाळा-मोवाडचा प्रागैतिहासिक वारसा खाणकामाच्या विळख्यात; उच्च न्यायालयीन समितीकडून प्रत्यक्ष पाहणी*

​वरोरा (चंद्रपूर): s. Kayarkar/3/4/26

चंद्रपूर जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वैभवात मोलाची भर घालणाऱ्या वरोरा तालुक्यातील भटाळा आणि मोवाड येथील प्रागैतिहासिक पुरातत्त्व स्थळांचे अस्तित्व सध्या धोक्यात आले आहे. या गंभीर परिस्थितीची दखल घेत मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने नियुक्त केलेल्या विशेष समितीने नुकताच या भागाचा दौरा करून प्रत्यक्ष परिस्थितीचे सर्वेक्षण केले. या दौऱ्यामुळे या विस्मृतीत चाललेल्या वारशाच्या संवर्धनासाठी आता आशेचा किरण निर्माण झाला आहे.

*​पाषाणयुगीन संस्कृतीचे धागेदोरे*

​भटाळा आणि मोवाड ही केवळ गावे नसून मानवी उत्क्रांतीचा जिवंत दस्तऐवज आहेत. येथे पाषाणयुगीन (Palaeolithic) काळातील मानवाच्या अस्तित्वाचे भक्कम पुरावे आढळले आहेत. विशेषतः 'अशूलियन' (Acheulian) प्रकारातील दगडी कुऱ्हाडी, स्क्रॅपर आणि चॉपर यांसारखी हत्यारे येथे मोठ्या प्रमाणात विखुरलेली आहेत. आदिमानवाची शिकार पद्धती आणि त्याचे पर्यावरणाशी असलेले नाते उलगडणारे हे पुरावे संशोधकांसाठी अत्यंत मोलाचे आहेत. पाषाणयुगापासून ते थेट भोसलेकालीन स्थापत्यापर्यंतचा प्रदीर्घ इतिहास या मातीत रुजलेला आहे.

*​अनियंत्रित खाणकामाचा घाला*

​निसर्गाने आणि इतिहासाने आपल्याला बहाल केलेल्या या अमूल्य ठेव्यावर सध्या अनियंत्रित खाणकामाचे भीषण सावट पसरले आहे, ही अत्यंत दुर्दैवी बाब आहे. खाणकामाच्या या अघोरी चक्रामुळे केवळ दगड-माती उत्खनन होत नसून, त्यासोबतच पुरातत्त्वीय महत्त्व असलेले जमिनीचे अतिशय दुर्मिळ थर कायमचे नष्ट होत आहेत. हजारो वर्षांपासून निसर्गाच्या कुशीत जतन झालेले ऐतिहासिक अवशेषांचे मूळ संदर्भ या प्रक्रियेत पूर्णतः हरवत चालले असून, त्यामुळे मानवी संस्कृतीच्या प्रवासाचा एक महत्त्वाचा दुवा निखळत आहे. जमिनीच्या पोटात दडलेली ही इतिहासाची पाने खाणकामामुळे विस्कळीत होत असल्याने, भविष्यातील संशोधनासाठी उपलब्ध असलेली मोलाची माहिती आणि पुरावे कायमस्वरूपी पुसले जात आहेत, ही आपल्या सांस्कृतिक वारशाची कधीही भरून न येणारी हानी आहे.

*​उच्च न्यायालयाचा 'सुओ मोटो' हस्तक्षेप*

​या वारशाचे होत असलेले नुकसान पाहून उच्च न्यायालयाने स्वतःहून या प्रकरणात दखल घेतली आहे. नियुक्त समितीने प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन नुकसानाची नोंद केली असून, स्थानिक परिस्थितीचा सखोल अभ्यास केला आहे. हा अहवाल लवकरच न्यायालयात सादर केला जाणार असून, त्यानंतर खाणकामावर निर्बंध येण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.

*​'हेरिटेज व्हिलेज'ची मागणी*

​या भागात ८ व्या-९ व्या शतकातील राष्ट्रकूटकालीन 'भोंडा महादेव मंदिर' तसेच ११व्या -१२ व्या शतकातील भवानी मंदिर दिमाखात उभे आहे. तसेच ४ थ्या -५ व्या शतकातील वाकाटककालीन लघू लेणी हे या ठिकाणाचे विशेष वैशिष्ट्य आहे. या पुरातन ठेव्याचे जतन करण्यासोबतच गावात विखुरलेले शिल्पावशेष एकत्र करून एक स्थानिक संग्रहालय उभारण्याची गरज संशोधकांनी व्यक्त केली आहे. या गावाला 'संरक्षित पुरातत्त्व क्षेत्र' किंवा 'हेरिटेज व्हिलेज' म्हणून घोषित केल्यास येथे ऐतिहासिक पर्यटनाला मोठी चालना मिळू शकते.

​"इतिहास जपला तरच भविष्य समृद्ध होईल. भटाळा-मोवाडचा वारसा हा केवळ जिल्ह्याचा नाही, तर मानवजातीच्या इतिहासाचा ठेवा आहे. उच्च न्यायालयाच्या हस्तक्षेपामुळे या स्थळांना आता नवीन संजीवनी मिळेल, अशी आम्हाला खात्री आहे."- स्थानिक संशोधक व अभ्यासक

*​पुढील पाऊल काय?*

सर्वांचे लक्ष आता समितीच्या गठित अहवालाकडे लागले आहे. या अहवालानंतर खाणकामावर नियंत्रण, पुरातत्त्व उद्यानाची निर्मिती आणि या क्षेत्राच्या कायमस्वरूपी संरक्षणाबाबत ठोस निर्णय अपेक्षित आहेत. वरोऱ्याच्या या पाषाणयुगीन वारशाचे रक्षण करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

....